Het aandeel bakgraan op onze landbouwgronden is beperkt en grote partijen graan voeren we in uit Kazachstan, Roemenië en andere graanstreken. Niet dat onze gronden of ons klimaat ongeschikt zijn voor de graanteelt. Het zijn eerder de marktomstandigheden die het telen van regionaal graan hier tegenwerken. Deze en andere vaststellingen werden gemaakt tijdens de graanactiviteit van Voedselteams op 5 mei 2011.

Voor de vertoning van een documentaire film 'De verloren sleutel ...' en bijhorend debat waren we met een 50-tal te gast in de monumentale tiendenschuur van het Park van Heverlee, een Norbertijnenabdij sinds de 12de eeuw. Het graan speelde altijd een centrale rol in het economische huishouden van de abdij. Degenen die op het duizenden hectaren grote domein van de abij woonden, stonden een tiende van hun graanoogsten af, vandaar de 'tienden'schuur. Deze en andere vormen van belasting op de agrarische bevolking van weleer, bezorgden kloosterordes de rijkdom en status die ze ondertussen weer grotendeels kwijt zijn. Niet de paters van Averbode -feitelijke eigenaars van de Abdij van Park – zullen de komende renovatie van de tiendenschuur betalen. Dat zou wel gebeuren met algemene belastingsmiddelen waarna de schuur een nieuwe bestemming zou krijgen als polyvalente cultuurruimte.

Met deze toelichting van de conservator van de abdij Stefaan Van Lani, ging onze avond van start, en was het thema graan meteen geïntroduceerd. Alle aanwezigen installeerden zich op hun stoeltjes voor de vertoning van De Gestolen Sleutel van de graanstad.

Die gaat over Giuseppe Li Rosi, een boer in Sicilië die met Italiaanse flair vertelt over zijn velden, zijn graan en zijn verzet tegen de graanindustrie. En al doen zijn collega-boeren ringschattend over zijn oogsten, het liefst van al zou hij zijn gronden helemaal met oude graansoorten beplanten en biologisch telen. De markt dwingt hem echter tot toegevingen en om het bedrijf rendabel te runnen, teelt Giuseppe ook een aandeel gewone tarwe voor het gangbare commerciële circuit.

In zijn strijd voor de biologische teelt van oude graansoorten, vind Giuseppe steun bij zijn familie, bij andere producenten waarmee hij een afzet-coöperatie vormt en bij enkele graankenners waarmee hij kan dollen over de pracht van een authentieke graanhalm en discussiëren over het graan als grondlegger van onze beschaving. De filmmakers maakten een mooi portret van Li Rosi, met beelden van de mijmerende boer op de zonovergoten Siciliaanse graanvelden.

De makers zijn meerbepaald twee Brusselaars – Paul Jean Vranken en Jean-Christophe Lamy, scenarist en cameraman - die zich verenigden als Les Liberterres en die hiermee hun eerste portret afleverden van een rebelse boer. Zij werken aan een serie van dergelijke prenten en de tweede documentaire is in aanmaak en zal een beeld geven van de biologische veehouder André Grevisse uit Habay-La-Vieille, provincie Luxemburg. We kijken ernaar uit.

Het nagesprek over regionaal graan

Na de film volgde een geanimeerd gesprek over regionale granen met veel vragen vanuit het vinnige publiek.

Geert Yserbit (Landwijzer) legde grote nadruk om de totale weg dat graan aflegt, te beginnen bij graan als zaaigoed. Hetgeen simpel lijkt – het geoogste graan van dit jaar is tegelijk het zaaigoed voor volgend jaar – is dat niet. Voor veel van de erkende oude rassen bestaan patentrechten. En de moderne tarwesoorten zijn dan weer hybride zaadsoorten die de eigen zaadwining door de boer onmogelijk maken.

Ook Paul Verbeke, kentenmanager in dienst van Bioforum, maakte de vaststelling dat zaad voor biogranen zeer moeilijk te vinden is in Vlaanderen, en door onze boeren moet gezocht worden in het buitenland.

Vervolgens kwamen andere oorzaken aan bod waardoor de bakgraanteelt geen plaats meer vindt in het geïndustrialiseerde Vlaanderen. Bakkers en bakkerijen bijvoorbeeld verwachten tegenwoordig constante eigenschappen van hun bloem, zodat ze niet moeten zoeken naar de beste bak- en rijstijden van hun brood. Bakgraan is ook een weinig renderende teelt: de prijzen worden gezet op de internationale graanmarkt en globaal bekeken zijn zeer grote graanvelden de norm. Daartegenover zijn de landbouwpercelen in Vlaanderen te klein om te kiezen voor grootschalige teelt en lage prijzen.

Hier en daar is er wel interesse van bakkers en molenaars, en van boeren en consumenten naar graan uit nabije streken. Maar de organisatie van een Vlaamse graanketen is nog niet voor vandaag: boeren kennen geen molenaars en andersom. Het blijft uitkijken naar een gedragen initiatief voor een project om Vlaamse schaal, voor zo een een keten 'van zaad tot brood' is nog veel werk nodig.

Exerimenten zijn er ondertussen wel. Ondermeer Voedselteams verdeelde enkele jaren geleden een partij biograan uit Poperinge via haar leden. Dergelijke alternatieven -nog volgens Geert Yserbit- zijn maar haalbaar als er een betere prijs voor de grondstof betaald wordt. Momenteel bestaat de broodprijs voor 1/3de uit de prijs voor graan: een stijging van de uitgave voor bloem uit nabije regio's hoeft geen grote invloed te hebben op de uiteindelijk broodprijs.

Regionale bloem en meel: ze bestaan

Ook meester-molenaar Paul Verschelden was uitgenodigd om het standpunt van de molenaar als ambachtsman te verduidelijken, maar bleek te elfder uren niet aanwezig. Jammer want hij was al onderweg met 25 mooi verpakte pakjes Schelderobloem. Door een overwacht voorval moest hij, tot zijn grote spijt, halverwege omkeren.

De Schelderomolen van molenaar Verschelden levert sinds kort wel bloem en meel aan de Oost-Vlaamse voedselteams: spelt van landbouwbedrijf Van Nolle (regio Gent) en tarwe uit Langemark-Poelkapelle ('t Rusthof, Walter Cambie) en Nevele (De Vrolijke Bloem, Christine Goossens).

Een afsluitende drink gaf de aanwezigen kans tot een gesprek met de aanwezige boeren en bakkers.

Voedselteams blijft actief omtrent granen, hier een overzicht van de voorbije acties en artikels:

Vlaamse tarwe, verloren schat ?

Landwijzer organiseert jaarlijks een tweedaagse cursus biobrood-bakken-in-de-houtoven, de eerstkomende cursus gaat door op 25 en 26 mei 2011: zie hier.

"Met de fiets naar de molen" is een activiteit van Voedselteams op 12 juni 2011: vanaf station Gent wordt er per fiets vertrokken naar de Schelderomolen; hier.

Foto's: Mark Pauwels.